ŁUCJA Z LAMMERMOORU

Donizetti po raz kolejny otwiera Bydgoski Festiwal Operowy. Dwa lata temu inaugurował go „Don Pasquale” w reżyserii Pawła Szkotaka, w tym roku Thaddeus Strassberger sięgnął właśnie po tragiczną historię sporu rodów Ashtonów i Ravenswoodów. Wybitny reżyser znany jest z tworzenia „teatru totalnego”, stanowiącego całościową wizję artystyczną. Sam projektuje scenografie, a estetyka jego widowisk przypomina tableau vivant („żywe obrazy”), co zdecydowanie widać w jego bydgoskiej inscenizacji.

(...)
Akcja „Łucji…” przenosi nas do XVI-wiecznej Szkocji, która – zgodnie z regułami gatunku – ukazana jest w romantycznej stylistyce. Scenografia utrzymana jest w estetyce obrazów Petera Grahama oraz Caspara Davida Friedricha, przedstawiających mroczne i zamglone Highlands. (...)

Bydgoska inscenizacja funkcjonuje na kilku poziomach. Pierwszym z nich jest konflikt natury i cywilizacji. Z jednej strony mamy tu świat niemal mitycznej dzikiej przyrody, ukazanej poprzez watahy wilków czy sylwetkę Alisy (Darina Gapić), ucharakteryzowanej na babę leśną. Z drugiej strony jest świat cywilizacji, symbolizowany przez ubranych w czarne kostiumy mieszkańców dworu, a także postępowanie cynicznych Henryka i Rajmunda. Wymowne jest ukazanie w jednej ze scen reprodukcji „Eksperymentu z ptakiem w pompie powietrznej” Wrighta. Wielki obraz postrzegany jest jako ambiwalentna reprezentacja epoki oświecenia, ukazująca zarówno jej blaski (fascynację nauką i odkryciami), jak i cienie (dylematy moralne, obawy dotyczące przyszłości). Ze zderzenia tych dwóch porządków tworzy się główna oś przedstawienia.
 A przecież główną ofiarą, tym ptakiem, zdaje się być tu Łucja. Sama pochodzi z pierwotnego, naturalnego porządku. Miłość Łucji jest niewinna i czysta, co podkreśla zresztą jej biała suknia, stojąca w kontrze do wspominanej czerni dominującej na dworze lorda Artura. Protagonistka zostaje zmanipulowana przez swojego brata i odrzuca szczere uczucie Edgara (Piotr Kalina). Jej rosnące obawy świetnie wyraża scena przy fontannie, w której wokół kobiety tworzy się orszak rudowłosych niewiast ubranych w białe suknie. Są one wyrazicielkami jej myśli i emocji, będąc zarazem odniesieniem do losu ducha zamordowanej niegdyś kobiety. Świetnie podkreśla to choreografia Marii Martins, bydgoskiej solistki baletowej, doskonale znanej miejscowej publiczności m.in. z roli zmysłowej Carmen z ubiegłorocznej inscenizacji Johana Ingera.

Znakomita jest tutaj Magdalena Stefaniak jako tytułowa Łucja. Spokojnie rozwija swoją rolę – od poruszającego duetu z Edgarem, przez poczucie osaczenia w scenach z bratem, po oszałamiającą arię szaleństwa w ostatnim akcie. Jej dotychczas targana emocjami twarz przechodzi wtedy w szaleńczą pewność, a biel sukni spływa czerwienią krwi. Śpiewaczka wchodzi w piękny dialog z fletem, zarówno technicznie, jak i interpretacyjnie wygrywając całą amplitudę emocji towarzyszących jej bohaterce.
 Tragedię Łucji podkreśla również fakt, że – inaczej niż w libretcie – do jej śmierci przyczynia się brat, skręcający jej kark w momencie, gdy kobieta leży na katafalku. Henryk Sławomira Kowalewskiego to konsekwentne studium cynizmu i surowej politycznej gry, jakże odmiennych od delikatnej emocjonalności jego siostry. Śpiewak podkreśla rosnące poczucie zarówno moralnej, jak i politycznej przegranej swojego bohatera. Zaznacza je także śmierć Edgara, który nie popełnia samobójstwa, lecz otrzymuje zdradziecki strzał. Gorycz Henryka wybrzmiewa wtedy w całej krasie.

 Dramatowi głównych postaci towarzyszą efektowne sceny zbiorowe. W teatrze Strassbergera poszczególne sekwencje stają się „żywymi obrazami”, plastycznymi kadrami pełnymi zaskakujących detali. Choreografie grupowe wzmacniają jednocześnie relacje i napięcia zawarte w spektaklu. To wygrywanie dychotomii natury i cywilizacji oraz niewinności i grzechu stanowi o scenicznej sile bydgoskiego przedstawienia, okraszonego muzyką w znakomitym wykonaniu orkiestry Opery Nova.

Między światami - Szymon Spichalski, TeatrdlaWszystkich.pl

Thaddeus Strassberger światowej sławy reżyser, scenograf i kostiumolog w jednej osobie, stworzył na bydgoskiej scenie dzieło będące szczytem doskonałości nie tylko reżyserskiej, ale też artyzmu i wizualnej oryginalności . Urodą zachwyca a podtekstem przeraża malownicza scena w jednym z pokoi rodziny Asthonów, będąca protestem przeciw okrutnym, charakterystycznym dla XVIII wieku pseudonaukowym eksperymentom. Szklane gabloty, w których umieszczono kolorowe wypreparowane martwe ptaki i malowidło "Eksperyment z ptakiem w pompie powietrznej" Josepha Wright of Derby. w głębi sceny (...)

Z minuty na minutę widzowie są zaskakiwani coraz to bardziej fantastycznymi pomysłami inscenizacyjnymi i ciekawymi, coraz też bardziej perfekcyjnie wykonanymi i wykorzystywanymi rekwizytami czy kostiumami. Zachwyt budzi pojawienie się przecudnie śpiewającego i z ogromną gracją poruszającego się w tańcu, na czarno odzianego w wytworne, wykonane z niezwykłą perfekcją, zapowiadające żałobę stroje Chóru. (...)

Ten spektakl zapewne na długo pozostanie w pamięci festiwalowej publiczności.

Piękny akord na powitanie - Anita Nowak, e-teatr.pl

(...)
Orkiestrę prowadził dynamicznie Tomasz Tokarczyk, dbając o klarowność i przejrzystość brzmienia (...).
 Spektakl w inscenizacji Thaddeusa Strassbergera to wizja mroczna, sugestywna i interpretacyjnie odważna. Reżyser – będący także autorem scenografii i kostiumów – odczytuje historię Łucji jako opowieść o przemocy i psychicznym zniewoleniu. Bohaterka jest zmuszana do działań wbrew sobie, „dusi się” w świecie, który ją otacza. Silnym wizualnym odniesieniem staje się obraz „Eksperyment z ptakiem w pompie powietrznej” Josepha Wrighta of Derby – symbol duszenia i pozbawiania przestrzeni do życia, choć osobiście mam nadzieję, że ptak przeżyje. To także opowieść o obojętności – przywodząca na myśl świat filmów Roya Anderssona, np. z „Pieśni z drugiego piętra” czy „Gołąb przysiadł na gałęzi i rozmyśla” ze wstrząsającą sceną eksperymentu na małpie. W tej interpretacji Łucja nie tyle umiera z obłędu, ile zostaje zniszczona przez system przemocy – śmiertelny cios zadaje jej bezduszny brat.

Łucji w każdej scenie towarzyszą jej sobowtóry – zwielokrotnione projekcje psychiki (znakomita choreografia Marii Martins). Strassberger odpowiedzialny był nie tylko za reżyserię, lecz także piękną plastycznie scenografię (wszystko rozgrywa się na szkockich wrzosowiskach) i wyrafinowane, niepokojące kostiumy (kilty, czarne stroje dam dworu). Twórcy rozumieją operę – potrafią nadać jej nowe znaczenia, nie tracąc przy tym muzycznej i teatralnej siły.

Łucja w pułapce przemocy. Poruszające otwarcie 32. BFO - Tomasz Pasternak, Orfeo.com.pl

Niezwykłą umiejętnością, w świecie reżyserii operowej, jest sztuka realizacji wielkich widowisk w otwartej przestrzeni. Każdy spragniony wielkich doznań winien odwiedzić Bregenz Festival ze zjawiskową sceną zlokalizowaną na tafli Jeziora Bodeńskiego, które wielokrotnie, w kolejnych realizacjach, staje się naturalną scenografią dla akcji przedstawień. Również w Austrii znajduje się kamieniołom z regularnymi prezentacjami operowymi – Oper im Steinbruch. To także plenerowa przestrzeń z niezwykle ciekawymi, wizyjnymi spektaklami, które oczarowują swoją fantazyjnością i kreatywnością twórców. Do stałych rezydentów, w ostatnich latach, należy amerykański artysta Thaddeus Strassberger. On również odpowiadał za przygotowanie ceremonii zamknięcia Zimowych Igrzysk Olimpijskich Mediolan-Cortina (2026), która miała miejsce w werońskiej Arenie. I właśnie owe doświadczenie budowania wielkich, niezwykle wizualnych przedsięwzięć artystycznych stało się szczególnym wabikiem do zobaczenia ostatniej premiery w Operze Nova w Bydgoszczy. Maciej Figas – szef instytucji nad Brdą zaprosił wspomnianego reżysera do przygotowania Łucji z Lammermooru Gaetano Donizettiego. 

Utworu, który niezwykle rzadko gości na naszych scenach, a jest przesycony dramatyczną akcją, a także jednym z najlepszych przykładów włoskiego bel canto kładącego nacisk na wirtuozerię i kunszt wokalnego wykonania. Najważniejszym jest, że widz odwiedzający bydgoską scenę kompletnie nie zawiedzie się. Komponenty przedstawienia świetnie ze sobą współgrają, choć na pierwszy plan wysuwa się koncepcja inscenizacyjna. Z jednej strony jest niesłychanie statyczna, utrzymana w jednym obrazie przesyconym zielenią krainy miejsca akcji – Szkocji, a z drugiej charakteryzuje go odmienna, symboliczna i sugestywna malarskość. Właśnie owa umiejętność konstruowania obrazów, które mogą się wydawać statyczne posiadają niezwykłą moc uwodzenia, wciągania odbiorcy w ową krainę niesamowitości. Strassberger w owym świecie natury, widzi więcej, niż w salonowej rozgrywce o miłość i pojednanie dwóch zwaśnionych rodów. To rzecz o pewnej wspólnocie, gdzie wierzenia i obrzędowość codzienności budują klimat niesamowitości. 

Polowanie, opiekunka Łucji jako szamanka, a przede wszystkim obraz tytułowej bohaterki jako postaci o rudych włoskach i w białym stroju, multiplikowany tancerkami, które jak zwidy z Giselle wychodzą z krainy ciemności przepowiadając to co nieuniknione – śmierć. To jakby rozegranie widowiska pomiędzy dwoma stanami – jeszcze życia, a już witania się z dziką śmiercią, ludycznym wierzeniem. Owe pejzaże są zjawiskowe. Nawiązują do koncepcji prerafaelitów, stowarzyszenia artystycznego z połowy dziewiętnastego wieku, którzy odwoływali się do sztuki włoskiego renesansu. Owa tradycja mocno odbija się w wizualnym kontekście, symboli, ale przede wszystkim w figurze tytułowej bohaterki, która jakby wprost wychodziła z obrazu owej grupy twórczej. To co jest warte podkreślenia, to świetne trzymanie napięcia, które ukazuje narastające uczucie, zmyśloną zdradę i tragiczne zakończenie. Poszczególne sceny kontrastują między sobą prostymi efektami: świecami, dymem, dodatkowym obrazem. Ale horyzont i elementy głównej dekoracji pozostają niezmienne – owej szkockiej mieszanki dzikiej przyrody i równie nieokiełzanych ludzkich emocji. 

Całość jest niezwykle wciągająca, emocjonalna i przesiąknięta dramatyzmem. To realizacja najwyższej próby, w której ważni są również soliści. Niezwykłą postać stworzyła Yuliia Zasimova jako Łucja. Oczarowuje swoim głosem, ale także aktorstwem, które niezwykle ważne jest w owym przedstawieniu. Duży kunszt pokazał Piotr Kalina jako jej wybranek serca – Edgar. Uwagę zwrócił również brat dziewczyny – Bartłomiej Kłos oraz Rajmund, mnich – Janusz Żak. Na owym tle, które może zauroczyć i odurzyć nie najlepiej wypadła orkiestra pod kierunkiem Tomasza Tokarczyka. Grała nonszalancko i bez zniuansowania, melodyjności i plastyczności dźwięku. Mimo owej uwagi to jedno z najlepszych przedstawień sezonu operowego.

Miesięczna kronika teatralna – #5. Maj 2026 - Benjamin Paschalski, benjaminpaschalski.pl,  e-Teatr.pl